حسن حسين زاده شانه چى
129
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
ق او را به وزارت گمارد . « 1 » فضل بن فرات در دورهء وزارتش با مشكلات بسيارى روبرو بود . وضعيت آشفتهء دستگاه حكومتى بغداد و جنگ و نزاع شديد و دائمى امرا براى به دست گرفتن قدرت مطلق ، زمينهء هرگونه فعاليت سازندهاى را از بين برده بود . دسيسهها و نيرنگهاى دولتمردان كه امرى عادى در اين دوره محسوب مىشد و موجب بدبختى و هلاكت افراد زيادى گرديد ، مانع سامان بخشيدن به اين وضعيت پريشان بود و همين امر ، در نهايت به بركنارى فضل بن فرات از وزارت در سال 326 ق منجر شد . او اندكى بعد درگذشت ، درحالىكه خليفهء عباسى قصد داشت او را دوباره به منصب وزارت بازگرداند . « 2 » فضل بن فرات را به دانش و پاكدامنى و ديندارى ستوده و از بزرگان بنى فرات خواندهاند و حتى رقيبانش به كاردانى و كفايت او در امور ديوانى اقرار داشتند . « 3 » او مباحثات علمى ميان دانشمندان و انديشمندان ترتيب مىداد كه از برخى از آنها ياد شده است . « 4 » او در آخرين سالهاى زندگانى حسين بن روح ، نائب سوم امام دوازدهم ، و آغاز نيابت على بن محمد سمرى وزارت كرد . او در عرصهء سياسى با همان گرفتارىهاى ابن فرات اول روبرو بود و گذشته از درگيرىهايى كه با رقيبان و مخالفان دربارى خود داشت ، آوازه و شهرت تشيع وى و خاندانش پيوسته براى او مشكلاتى بوجود مىآورد ، چنانكه به آن اشارهاى شد . اگرچه نفوذ و قدرت فضل بن فرات همانند ابن فرات اول نبود ، با اين حال نبايستى تأثير و موقعيت سياسى وى را بر جامعهء شيعه ناديده گرفت . حضور سياسى بنى فرات در حكومت عباسيان ، در واقع با مرگ فضل بن فرات ، آخرين وزير منتخب از اين خاندان به آخر رسيد .
--> ( 1 ) . ابن اثير ، همان ، ص 328 و مسكويه ، همان ، ص 367 . ( 2 ) - مسكويه ، همان ، ج 1 ، ص 409 . ( 3 ) . ر . ك : همان ، ص 244 و قرطبى ، همان ، ص 173 و ابن اثير ، همان ، ص 184 . ( 4 ) . ابو حيان توحيدى ، الامتاع و المؤانسه ، ص 107 - 128 .